cfl  Aug.29.2014

Η τέχνη στα οδοφράγματα - Η τέχνη ως οδόφραγμα

Ένα ζεστό απόγευμα του Ιούλη βρεθήκαμε στο ελεύθερο αυτοδιαχειριζόμενο θέατρο ΕΜΠΡΟΣ στην Αθήνα και συζητήσαμε με άτομα που συμμετέχουν στην ανοιχτή συνέλευση για την ιστορία του χώρου, τις δράσεις τους, αλλά και για τον δυνάμει επαναστατικό χαρακτήρα της τέχνης...

Πείτε μας λίγα πράγματα για την ιστορική διαδρομή του θεάτρου ΕΜΠΡΟΣ από το 2011 μέχρι σήμερα.

-Καταρχάς, το κτήριο ήταν κλειστό ήδη από το 2007. Το 2011 η κίνηση Μαβίλη (σ.σ.: μια ομάδα σκηνοθετών, ηθοποιών και άλλων καλλιτεχνών γενικότερα που συστάθηκε αυθόρμητα – όπως λένε χαρακτηριστικά – το 2011) έκανε επανενεργοποίηση του χώρου. Βέβαια, το 2012 ήρθε από το δικαστήριο μία μήνυση προσωπικά σε 3 άτομα από αυτή την κίνηση, ήρθε δικαστής στο θέατρο και παραδόθηκε ο χώρος στους δικαστές. Στη συνέχεια, άρχισαν να μαζεύονται αλληλέγγυοι στο αυτοδιαχειριζόμενο θέατρο και ο χώρος άνοιξε και πάλι. Από τότε, λειτουργούμε κανονικά, με το σημερινό της μοντέλο.
- Μια διευκρίνιση: η κίνηση Μαβίλη λειτουργούσε και διαχειριζόταν το χώρο μαζί με κάποιες χορευτκές ομάδες για ένα χρόνο, μέχρι να παραδώσει τα κλειδιά. Όταν αποφάσισε να αποχωρίσει, μπήκαν στο χώρο άνθρωποι, όχι απλά αλληλέγγυοι, αλλά άνθρωποι που επανενεργοποίησαν το εγχείρημα μέσα από μια άλλη κουλτούρα, αυτή της αυτοδιαχείρισης.
- Να αναφερθεί, επίσης, ότι έκτοτε έχουν μαζευτεί πολλές συλλογικότητες και άτομα μεμονωμένα. Το τελευταίο άνοιγμα υποστηρίχτηκε και από την κίνηση κατοίκων, ενώ έχουν ευαισθητοποιηθεί ιδιαίτερα καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες που ζουν στην περιοχή και έχουν ιδιαίτερους δεσμούς με το χώρο.

Και πώς ακριβώς λειτουργεί το ΕΜΠΡΟΣ;

- Το ΕΜΠΡΟΣ λειτουργεί ελευθεριακά, χωρίς κεντρική εξουσία, χωρίς ιεραρχικές δομές, με μόνο «όργανο» την ανοιχτή συνέλευση. Και κάτι που θα θέλαμε να τονίσουμε σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας μας, είναι ότι σε άλλες καταλήψεις υπάρχει μια ομοιογένεια – ιδεολογική, πολιτική ας πούμε – ως προς τον κόσμο που συμμετέχει. Στο ΕΜΠΡΟΣ καλώς ή κακώς έχουμε καταφέρει να μην υπάρχει αυτή η ομοιογένεια. Μεταξύ μας πολιτικά μπορεί να διαφέρουμε πάρα πολύ – αυτό φαίνεται κι από τη σημερινή κουβέντα! Ο σκοπός μας όμως είναι να βρούμε τα κοινά στοιχεία και να προχωρήσουμε με βάση αυτά..
-Όλες οι αποφάσεις, λοιπόν, λαμβάνονται μέσα από την ανοιχτή συνέλευση, στην οποία φυσικά μπορεί να συμμετάσχει όποιος θέλει. Στη συνέλευση έρχονται και οι διάφορες ομάδες ή συλλογικότητες που θέλουν να χρησιμοποιήσουν το χώρο για ένα δρώμενο, μια συναυλία ή μια εκδήλωση. Από κει και πέρα, υπάρχει η ομάδα λειτουργίας η οποία αλλάζει κάθε μήνα. Τα άτομα που απαρτίζουν την ομάδα λειτουργίας είναι υπεύθυνα για το άνοιγμα και το κλείσιμο, ενώ όταν γίνονται παραστάσεις/συναυλίες/προβολές φροντίζουν το χώρο και βοηθάνε τις διάφορες ομάδες. Όλες οι άλλες δουλειές γίνονται από τους ανθρώπους που συμμετέχουν στην κατάληψη. Να αναφερθεί, επίσης, ότι έχουμε θέση ως όρο στις ομάδες που συμμετέχουν ή δείχνουν τα δρώμενά τους εδώ, να αναλαμβάνουν κι αυτοί το καθάρισμα του χώρου πριν και μετά από την παράστασή τους.

Απ’ όσο γνωρίζω, αυτοδιαχειριζόμενα θέατρα – καταλήψεις υπάρχουν και σε άλλες ευρωπαϊκές πόλεις. Υπάρχει κάποια σύνδεση του ΕΜΠΡΟΣ με άλλους παρόμοιους χώρους;

-Ο χώρος είναι αρκετά γνωστός στο εξωτερικό. Να φανταστείς, όταν χρειαστήκαμε την αλληλεγγύη του κόσμου για να παραμείνει το θέατρο ανοιχτό, είχαν μαζευτεί γύρω στις 2500 υπογραφές. Επίσης λαμβάνουμε κατά καιρούς πολλά γράμματα στήριξης και αλληλεγγύης από θεωρητικούς και ανθρώπους της τέχνης, κάποιους από τους οποίους έχουμε βέβαια φιλοξενήσει στο ΕΜΠΡΟΣ. Και φυσικά έχουμε επαφές και με άλλες καταλήψεις, ιδιαίτερα στην Ιταλία, με το θέατρο Βάλλε στη Ρώμη (σ.σ.: έχει γίνει κατάληψη και επανενεργοποίησή του από τον Ιούνη του 2012) , αλλά και στην Ισπανία. Συμμετέχουμε, ακόμα, σε διάφορα φεστιβάλ. Πρόσφατα, πχ, συμμετείχαμε σε ένα φεστιβάλ για αυτοδιαχειριζόμενους χώρους στη Σερβία, στο Νόβισαντ

Είπατε προηγουμένως ότι όταν μια ομάδα θέλει να παρουσιάσει ένα δρώμενο, το καταθέτει ως πρόταση στην ανοιχτή συνέλευση και συζητιέται εκεί. Έχετε θέσει περιορισμούς ως προς το τι μπορεί να ανεβαίνει και τι όχι; Έχει τύχει ποτέ να αρνηθείτε σε μια ομάδα να παρουσιάσει κάτι επειδή, πχ, σας έβρισκε ιδεολογικά αντίθετους;
 

-Κοίτα, ο ρόλος της ανοιχτής συνέλευσης δεν είναι να λογοκρίνει ή να θέτει περιορισμούς. Τις περισσότερες φορές δίνουμε το χώρο σε όποια συλλογικότητα το ζητήσει – πολύ σπάνια έχουμε αρνηθεί. Για παράδειγμα, δε δίνουμε το χώρο σε εντελώς εμπορευματοποιημένα πράματα.
-Εντάξει, αρκετοί εμπορικοί έχουν παρουσιάσει δρώμενα στο χώρο, αλλά επί κίνησης Μαβίλη. Την πρώτη χρονιά είχαν παίξει πολλά γνωστά ονόματα. Πάντως, σε γενικές γραμμές μας ενδιαφέρει πολύ η μετέπειτα «πορεία» ενός δρώμενου που παράγεται εδώ. Δηλαδή, δεν θέλουμε να έχει εμπορική αξία μετά – χωρίς αυτό να σημαίνει ότι υποτιμάμε την ανάγκη του καλλιτέχνη για βιοπορισμό. Ουσιαστικά, δε θέλουμε το κέρδος να είναι ο αυτοσκοπός για τα δρώμενα που παίζονται στο χώρο.

Μιας και το αναφέρατε, ο βιοπορισμός του καλλιτέχνη μπορεί να συνδυαστεί με την αυτοδιαχείριση; Τουλάχιστον στο δικό σας εγχείρημα, ο βιοπορισμός είναι στη στοχοθεσία σας;

-Κανένας από μας δεν βιοπορίζεται από το χώρο. Κάποιοι από μας είμαστε μακροχρόνια άνεργοι, κάποιοι εργαζόμαστε αλλού, αλλά γενικά δεν μπορούμε να βιοποριστούμε μέσα από το θέατρο.
-Πάντως, το θέατρο μπορεί να συντηρηθεί από τα έσοδά του – δηλαδή από το κουτί οικονομικής ενίσχυσης που υπάρχει στο μπαρ. Και εδώ να τονίσουμε ότι δεν βάζουμε εισιτήριο στα δρώμενα, απλά υπάρχει ένα κουτί οικονομικής ενίσχυσης για ελεύθερη συνεισφορά. Επίσης, αν κάποια ομάδα που παρουσιάζει κάτι χρειάζεται ενίσχυση μπορεί να βγάλει και δικό της κουτί ενίσχυσης Από το κουτί, λοιπόν, τα έξοδα βγαίνουν. Και ουσιαστικά τα έξοδα του θεάτρου είναι το μπαρ και κάποιες επισκευές που πρέπει να γίνονται. Ήδη έχουμε αγοράσει μηχανήματα, μας έχουν παραχωρηθεί φώτα, συχνά βρίσκουμε αλληλέγγυους μάστορες που έρχονται και βοηθάνε στο θέατρο.
 

Τα τελευταία χρόνια στη χώρα δημιουργούνται όλο και περισσότεροι αυτοδιαχειριζόμενοι πυρήνες. Πιστεύετε ωστόσο ότι έχει διαμορφωθεί η κατάλληλη πολιτική κουλτούρα που στηρίζει και στηρίζεται στην αυτοοργάνωση και την αυτοδιαχείριση; Ή μήπως αυτό το πράγμα γίνεται ευκαιριακά, συγκυριακά;

-Προσωπικά, δεν θεωρώ ότι κάποιο συγκεκριμένο κίνημα έχει φέρει κόσμο αλληλέγγυο στο εγχείρημά μας . Κι αυτό επειδή ο χαρακτήρας του εγχειρήματος δεν είναι συγκυριακά πολιτικός – δεν προκύπτει δηλαδή από ένα αυθόρμητο κίνημα που συστάθηκε συγκυριακά. Αντίθετα, είναι βαθύτατα και ουσιαστικά πολιτικός. Δηλαδή, οι άνθρωποι που μετέχουν σ’ αυτό, παρά τις όποιες ιδεολογικές διαφορές τους υποστηρίζουν την ελευθερία, υποστηρίζουν τη δυνατότητα του καθενός να εκφραστεί, υποστηρίζουν τις ανοιχτές διαδικασίες. Η αυτοδιαχείριση, έτσι όπως την αντιλαμβάνομαι εγώ, είναι μια αντίληψη και μια στάση ζωής, μια πολιτική στάση συνειδητή και όχι μια συνέχεια του α’ ή β’ κινήματος. Για το λόγο αυτό, πιστεύω πως το εγχείρημα έχει δυνατότητες συνέχειας στο χρόνο – διατηρώντας πάντα τον ανοιχτό του χαρακτήρα. Βέβαια, σ’ αυτό παίζει μεγάλο ρόλο το ότι είναι μια κατάληψη που δίνει έμφαση στις πολιτιστικές δραστηριότητες. Παρόλο που συζητάμε εδώ μέσα όλα αυτά που συμβαίνουν γύρω μας και συχνά παίρνουμε θέση, παρεμβαίνουμε, στηρίζουμε δίνοντας το χώρο κλπ, παρόλα αυτά εμείς οι ίδιοι που συμμετέχουμε δεν ξεκινάμε από τη βάση του «τι πολιτική παρέμβαση θα κάνουμε σήμερα ως ΕΜΠΡΟΣ κλπ». Δίνουμε έμφαση στις πολιτιστικές δραστηριότητες, στο να ναι αυτές όσο πιο πλούσιες, πιο ενδιαφέρουσες, πιο πειραματικές, να δίνουνε φωνή σε όσο γίνεται πιο πολύ κόσμο που πραγματικά έχει κάτι να πει και να κάνει αξιόλογο πολιτιστικά.
-Εγώ διαφωνώ εντελώς μαζί σου. Ο τρόπος που αντιλαμβάνομαι το εγχείρημα είναι ότι σαφέστατα πρόκειται για ένα εγχείρημα που έχει ως αιχμή την πολιτιστική δράση, αλλά ούτως ή άλλως τα όρια της τέχνης από τη ζωή και την πολιτική είναι δυσδιάκριτα. Μου έρχεται στο μυαλό το ευφυολόγημα: «Η τέχνη στα οδοφράγματα ή αλλιώς η τέχνη ως οδόφραγμα». Μέσα από την τέχνη κρατάμε μια ευρύτερη πολιτική στάση και τοποθέτηση, η οποία δεν είναι ομοιογενής στο χώρο, αλλά έχει ας πούμε μια εξεγερσιακή κατεύθυνση και ο καθένας το αντιλαμβάνεται αυτό όπως θέλει. Απλά έτσι όπως το αντιλαμβάνομαι εγώ – και όχι μόνο εγώ, αλλά και άλλοι που συμμετέχουν – το εγχείρημα είναι μια έκφανση μιας επαναστατικής διαδικασίας που πρόκειται να υπάρξει ή μη στον ελλαδικό χώρο. Αν ήταν αποκλειστικά στραμμένο στον πολιτισμό, εμένα τουλάχιστον όχι απλά δε θα με ενδιέφερε, αλλά θα ήμουν και εναντίον του. Αυτό το θεωρώ ελιτισμό.


Η άποψη αυτή, ότι η τέχνη είναι πολιτική, έχει εκφραστεί από πολλούς από εσάς. Ωστόσο μπορεί η τέχνη να γίνει πολιτική σε πρακτικό, καθημερινό επίπεδο; Και ιδιαίτερα σε κοινωνίες που βρίσκονται σε αναβρασμό.

-Καταρχάς, σαφώς και υπάρχει έντονη σχέση μεταξύ τέχνης και πολιτικής. Η τέχνη είναι πρωτίστως όργανο. Και ιστορικά να το πάρουμε, η τέχνη πάντα βοηθούσε προκειμένου η κοινωνία να εξελίσσεται, είτε απ’ τη «μια» πλευρά είτε απ’ την «άλλη». Εμείς επιδιώκουμε μέσω της τέχνης να συμβάλλουμε, έτσι ώστε η κοινωνία να εξελίσσεται απ’ την «άλλη». -Ουσιαστικά, η τέχνη είναι αυτή που μας ενώνει και μας δίνει δυνατότητες δράσης. Η τέχνη αφυπνίζει, μιλάει στο μυαλό. Επίσης, βοηθάει μέσα από τις συλλογικές διαδικασίες, από την ανάγκη συνεργασίας που υπάρχει. Πρέπει να ‘ναι ζωντανή, να ‘ναι μέσα στην κοινωνία, κομμάτι της κοινωνίας, να ‘ναι παρεμβατική. Σε καμία περίπτωση αποστειρωμένη.
-Αλλά η τέχνη είναι μόνο ένα κομμάτι της κατάληψης του ΕΜΠΡΟΣ. Από κει και πέρα, γίνονται και άλλες δράσεις, πολιτικές, ακτιβιστικές. Στο χώρο του ΕΜΠΡΟΣ γίνεται και ελευθεριακός ακτιβισμός, που ουδεμία σχέση έχει με την τέχνη. Έχουν γίνει πολλές τέτοιες καθαρά πολιτικές – πρακτικά πολιτικές δηλαδή – πράξεις. Ένα παράδειγμα είναι η ομάδα που είχε συγκροτηθεί ενάντια στα στρατόπεδα συγκέντρωσης.
-Και γενικά, όταν μιλάμε για την «τέχνη στα οδοφράγματα», δε μιλάμε απλώς για μια τέχνη που θίγει επιφανειακά κάποια ζητήματα, αλλά για μια τέχνη που παρεμβαίνει και δίνει λύσεις. Για παράδειγμα, πολλοί εμπορικοί καλλιτέχνες έχουν γράψει/ανεβάσει έργα για την κρίση, για την ανεργία ή για τους μετανάστες – ε, και; Κατά τα άλλα, δεν έχουν πάρει θέση, δεν τους έχουν «καλέσει στο τραπέζι». Το ζήτημα είναι η τέχνη να έχει κάτι να πει, κάτι να αντιπροτείνει.


*Το ελεύθερο αυτοδιαχειριζόμενο θέατρο ΕΜΠΡΟΣ βρίσκεται στην οδό Ρήγα Παλαμήδη 2, στην περιοχή του Ψυρρή (Αθήνα).
*Πληροφορίες για τις δράσεις του χώρου: http://embros-theater.blogspot.gr/